آدم­ ها ضعیف از اون هستن که بخوان همه نیازای خود رو به تنهایی تأمین کنن و همین ناتوانی موجب شده تا به دیگر همنوعان خود روی بیارن و از راه ایجاد روابط اجتماعی، خلأهای زندگی خود رو پر کنن. بدیهیه این روابط -که ممکنه مالی یا غیرمالی باشن- بدون وجود قوانین و قوانین نمی ­توانند دووم بیارن. ازاین رو کم کم شاهد اون بودیم که این سبک زندگی، آدم و جوامع انسانی رو به طرف­ تهیه قوانین و مقررات واسه تنظیم بهتر این روابط جهت داد. در کنار این قوانین شاهد ظهور قالبایی هستیم که روابط افراد در درون اون­ها تعریف می ­شه و یکی از شایع ­ترین اون­ها، قرارداد یا معامله. شکل­ گیری (انعقاد) و برهم­ خوردن قرارداد هم پیرو قوانین خاصیه. در این بین یکی از اصطلاحات مربوط به قراردادها، بطلان قرارداده. شاید بارها این جمله رو شنیده باشین که «فلان قرارداد یا معامله باطله» اما واقعا مقصود از بطلان معاملات چیه و در چه صورتی می ­توان گفت که یک معامله باطله؟ در این نوشتار به معنی بطلان قرارداد و موارد باطل بودن و آثار اون خواهیم پرداخت.

 

معنای بطلان قرارداد

هر کدوم از قراردادها و معاملاتی که در قوانین پیش­ بینی شده­ است آثار خاصی داره که بعضی از این آثار، اصلی و یه سریای دیگه، فرعی هستن. افراد واسه تحقق این آثار، اینجور قراردادهایی رو منعقد می ­کنن اما باید توجه کرد که واسه به وجود اومدن این آثار باید شرایط خاصی رعایت شه و در صورت نبود رعایت این شرایط، نمی ­توان انتظار تحقق این آثار رو داشت. مثلا اثر اصلی قرارداد بیع (خرید و فروش) انتقال مالکیته؛ یعنی شخصی که با پرداخت مبلغی اتومبیل شخص دیگر رو خریداری می ­کنه، با این معامله مالکیت اتومبیل از فروشنده بهش منتقل می ­شه. در مقابل فروشنده ­ی اتومبیل هم مالک پولی می ­شه که خریدار بهش پرداخت کرده­ است. نمونه ­ی دیگر این قراردادها، عقد ازدواج (نکاح) است. اثر اصلی عقد نکاح، ایجاد رابطه ­ی زوجیته؛ یعنی با این عقد، زن و مرد به هم مَحرم شده و با ایجاد زوجیت، حقوق و تکالیفی واسه هر کدوم از اون­ها به وجود می ­آید. بعضی وقتا یک قرارداد با رعایت همه شرایط منعقد می ­شه و پس از یه مدت به خواست دو طرف یا به علتی دیگر از بین میره. هنگامی که قرارداد به خواست و اراده ی دو طرف از بین برود، از اون به «فسخ قرارداد» تعبیر می ­شه اما هنگامی که قرارداد به حکم قانون از بین برود، بهش «انفساخ قرارداد» میگن.

پول-نام-تصویر
ازدواج

اما در بعضی وقتا به دلیل نبود رعایت قوانین و ضوابطی که در قانون پیش­ بینی شده­ است، کلا یک قرارداد از اول به وجود نمی ­آید. هنگامی که از باطل بودن قرارداد یا معامله­ ای سخن می­ گوییم، مقصودمان اینه که کلا هیچ قراردادی شکل نگرفته و پس هیچ یک از آثار اصلی و فرعی مربوط بهش هم به وجود نمی­ آید. هنگامی که گفته می­ شه «یک قرارداد باطله»، مقصود اینه که این قرارداد از اول هم به وجود نیامده ­و گویا هیچ قراردادی در بین نبوده ­است؛ نه این­که اول و در یک بازه­ ی زمانی به وجود آید و بعد از بین برود. قرارداد باطل از نظر قانون­گذار وجود خارجی نداره. باید توجه نمود که قرارداد باطل اصلا و با هیچ اقدام بعدی نمی­ تواند تبدیل به قراردادی درست شه و به خاطر این گفته می­ شه که «قرارداد باطل هم­چون مُرده­ ایه که نمی­ توان اونو زنده کرد». مثلا هنگامی که گفته شه قرارداد بیع باطله، مقصود اینه که از اول هیچ قرارداد بیعی شکل نگرفته و پس اثر اصلی این قرارداد که انتقال مالکیته، تحقق پیدا نکرده ­است. براین ­پایه هیچ مالکیتی هم به هیچ یک از دو طرف (یعنی خریدار و فروشنده) انتقال پیدا نمی ­کنه و حقوق و تکالیف بعدی هم بر هیچ یک از اون­ها بار نمی ­شه. از طرفی هیچ اقدامی از طرف خریدار و فروشنده هم نمی­ تواند این قرارداد باطل رو تبدیل به قراردادی درست کنه.

موارد باطل بودن معاملات

هنگامی که یک قرارداد با رعایت همه قوانین و شرایط قانونی تشکیل می ­شه، دو طرف می­ توانند در صورت وجود مواردی که قانون­گذار اشاره کرده ­است، اونو برهم بزنن یا در بعضی موارد هم قرارداد بدون اراده­ ی دو طرف و به شکل خودکار برهم می ­خورد. حالت اول که با دخالت اراده ­ی دو طرف تحقق پیدا می­ کنه، «فسخ» نام داره و به حالت دوم که در تحقق اون اراده­ ی دو طرف هیچ دخالتی نداره، «انفساخ» نامیده می­ شه. هر کدوم از این دو حالت واسه اونکه تحقق پیدا کنن، نیاز به شرایطی خاص دارن. نکته­ ی قابل توجه اینه که نبود رعایت شرایط قانونی همیشه به بطلان قرارداد و معاملات منتهی نمی­ شه و بعضی وقتا ممکنه سرنوشت دیگری رو واسه قرارداد رقم بزنه. براین ­پایه باید به این سوال جواب داد که دقیقا در صورت وجود چه شرایطی می ­توان گفت که یک قرارداد باطله؟ در این بخش با توجه به چیزی که در قانون مدنی اشاره شده­ است، به مواردی که موجب باطل بودن یک قرارداد می ­شن اشاره انجام میدی.

دلایل باطل بودن یک قرارداد

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   معنای واقعی زندگی چیه؟ "

۱. از دست دادن قصد

اَعمال حقوقی واسه اونکه انجام شن و آثار قانونی­ خود رو به وجود بیارن، نیازمند قصد هستن. مقصود از قصد اینه که فرد باید بخواد معامله­ ای رو بکنه و هم­اینجور باید بخواد که آثار مربوط بهش معامله بر فعل اون بار شه؛ شخصی که قراردادی رو منعقد می­ کنه، هم باید انجام یک معامله و هم ایجاد آثار مربوط بهش معامله رو بخواد. پس اگه شخصی، دیگری رو به انجام یک معامله مجبور کنه، در این حالت با توجه به اینکه این شخص در انجام معامله مجبور بوده­ است، طبق قانون می ­توان گفت که کلا قراردادی هم واقع نشده و معامله باطله. یا مثلا اگه شخصی در حالت مستی معامله ­ای رو بکنه، با توجه به وضعیتی که داره و به دلیل از دست دادن قصد انجام معامله در اینجور وضعیتی، قرارداد باطل هستش. یکی دیگر از مواردی که در اون به دلیل از دست دادن قصد معامله باطله، معاملات صوریه. منظور از معامله ­ی ظاهری حالتیه که افراد در ظاهر معامله­ ای رو امضا می ­کنن اما قصد ندارن که آثار مربوط بهش معامله بر رفتار اون­ها بار شه.

۲. از دست دادن اهلیت

اهلیت به معنای صلاحیت و شایستگیه. همه ­ی آدم ­ها هنگامی که متولد می ­شن، لیاقت و توانایی داشتن حق رو پیدا می­ کنن اما واسه اونکه بتونن حقوق خود رو اِعمال یا اجرا کنن باید شرایط خاصی داشته باشن که مهم­ ترین اون­ها عبارتند از عقل، بلوغ و رشد. منظور از داشتن اهلیت، داشتن همین سه ویژگیه. پس شخصی که صغیر باشه یعنی به سن بلوغ نرسیده باشه و شخصی که عاقل نباشه و به عبارت بهتر مجنون باشه، معامله ­ای که انجام می ­بده باطل هستش. هم­اینجور قراردادهای شخص سفیه (یعنی شخصی که نتونه هم چون یک آدم مناسب امور مالی خود رو اداره کنه) در مورد امور مالی، باطله.

۳. حروم بودن جهت معامله

هر قراردادی با هدف خاصی منعقد می­ شه و این هدف، از شخصی به شخص دیگر متفاوته. یک نفر خونه ­ای رو می ­خرد تا در اون سکونت کنه و دیگری خونه­ ای می ­خرد تا اونو اجاره بده. هیچ ضرورتی نداره که دو طرف هدف خود از انجام معامله رو در اون اشاره کنن اما اگه هدفی در قرارداد اشاره شده باشه، باید قانونی باشه. پس اگه شخصی خونه ­ای می­ خرد، ضرورتی نداره اعلام کنه که واسه چه منظوری اونو خریداری می کنه اما اگه بخواد هدف خود رو اعلام کنه، این هدف باید قانونی باشه. پس اگه شخصی در قرارداد اشاره کنه که واسه تأسیس قمارخانه این خونه رو خریداری می­ کنه، قرارداد باطله. پس اگه دو طرف قرارداد یا یکی از اون­ها در انعقاد یک قرارداد به دنبال تحقق هدف نامشروعی باشن و این هدف حروم رو در قرارداد خود بگن، این قرارداد باطل هستش.

۴. مشخص بودن مورد معامله

هر معامله ­ای یک موضوع داره که بهش، مورد معامله گفته می ­شه. موضوع معامله بعضی وقتا یک عمل و بعضی وقتا یک ماله؛ یعنی در اثر یک قرارداد، بعضی وقتا واسه دو طرف تعهدی واسه انجام یک کار به وجود می ­آید و بعضی وقتا تعهد واسه تسلیم یک مال ایجاد می شه. موضوع معامله خواه تعهد به انجام یک کار باشه و خواه تعهد به تسلیم یک مال، باید خالی از ابهام و معلوم باشه. وگرنه معامله باطل هستش.

موارد چهارگانه­ ­ای که اشاره شد اختصاص به یک قرارداد نداره و در مورد همه قراردادها و معاملات صدق می­ کنه. این­ها قواعدی ­ هستن که در همه قراردادها عمومیت دارن اما باید به این نکته توجه کرد که موارد بطلان قرارداد به موارد اشاره شده محدود نمی شه. با توجه به اینکه هر قرارداد جدا از اینکه قوانین عمومی دارای چندین قوانین اختصاصی هم هست، ممکنه در اون قوانین اختصاصی قانون­گذار به شکل خاص مورد دیگری رو به عنوان دلیلی که موجب بطلان قرارداد می ­شه، بگه.

آثار بطلان قرارداد

در صورتی که یک قرارداد به شکل درست واقع شه، همه آثار اصلی و فرعی مربوط بهش هم به شکل کامل ایجاد می ­شه و پس از اون واسه دو طرف حقوق و تکالیف خاصی به وجود می ­آید. پس اگه هر کدوم از اون­ها به تکالیف خود در مقابل طرف دیگر عمل نکنه، شخصی که متضرر شده ­است می ­تواند به دادگاه مراجعه کنه و با دلیل به قرارداد از محکمه بخواد که طرف قرارداد رو مجبور به انجام تعهدات قراردادی خود کنه. در صورتی که یک قرارداد باطل باشه، این وضعیت جریان نداره. در این حالت آثار اصلی و به تَبَع اون، آثار فرعی قرارداد به وجود نمیاد و هیچ یک از دو طرف نمی­ تواند طرف دیگر رو طبق اون قرارداد، به انجام تعهدات مربوط به قرارداد باطل مجبور کنه. به عبارت بهتر قرارداد باطل قابل دلیل در مقابل هیچ شخصی نیس و نمی­ توان با دلیل بهش ادعایی رو مطرح یا در مراجع قضایی دعوایی رو اقامه نمود.

در نوشتن این مطلب از کتاب قوانین عمومی قراردادها (جلد دوم) نوشته­ ی دکتر سیدحسین صفایی استفاده کرده ­ایم.




۱

دسته‌ها: آموزشی

دیدگاهتان را بنویسید